Studio IMPRES @ Wydział Teologiczny UNIWERSYTETU OPOLSKIEGO op.twarda OPOLE 2026

Jubileusz 100-lecia istnienia (archi)diecezji częstochowskiej jest dobrą okazją do upamiętnienia ks. prof. Jana Związka, który blisko 60 lat życia kapłańskiego i ponad 50 lat pracy naukowej poświęcił opracowywaniu i utrwalaniu dziedzictwa historycznego tej jednostki w administracji kościelnej. Był on jednym z najwybitniejszych historyków Kościoła w dziejach diecezji, a efekty jego działalności zostały udokumentowane w postaci blisko 850 opracowań historycznych o charakterze naukowym i popularnonaukowym. Ks. J. Związek wychowywał się w trudnych warunkach wynikających z przebiegu II wojny światowej i jej następstw w kolejnych latach. W jego domu rodzinnym dziadkowie i rodzice największą wagę przywiązywali do ponadprzeciętnej pracowitości, patriotyzmu i wiary katolickiej. Poświęcili oni większość życia na uprawianie ziemi rodzinnej, aby zapewnić dzieciom godziwe warunki życia i umożliwić ks. J. Związkowi osiągnięcie zamierzonych celów. Dużą rolę w jego życiu odegrała religijność przekazana przez najbliższych oraz przestrzeń sacrum świątynnego, z którą stykał się w dzieciństwie w kościołach w Działoszynie i Parzymiechach. W połączeniu z pragnieniem zdobywania wiedzy poskutkowało to podjęciem nauki w Niższym Seminarium Duchownym w Częstochowie, które nie tylko dało mu możliwość uzyskania wykształcenia średniego, ale jednocześnie otwierało dalsze perspektywy do podjęcia studiów i formacji w Częstochowskim Seminarium Duchownym w Krakowie. W tym okresie ks. J. Związek uczestniczył m.in. w seminarium naukowym z historii Kościoła i pod kierunkiem ks. prof. Jerzego Wolnego zgłębiał rękopisy średniowiecznych kazań. Po przyjęciu święceń kapłańskich (29 czerwca 1961 r.) został skierowany przez władze diecezjalne do podjęcia studiów specjalistycznych z historii Kościoła i dzięki temu mógł zrealizować własne pasje naukowe. Wówczas został studentem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i kontynuował badania naukowe w zakresie kaznodziejstwa pod kierunkiem ks. prof. Mieczysława Żywczyńskiego. Szczególne znaczenie miał dla niego również kontakt z ks. prof. Stanisławem Librowskim, który był jego mentorem w zakresie rozwijania kompetencji w dziedzinie archiwistyki. Uwieńczeniem studiów stały się praca magisterska (1964) i rozprawa doktorska (1969), które umożliwiły kontynuację badań historycznych w kolejnych latach działalności naukowej. Pierwotne zainteresowanie historią polskiego kaznodziejstwa z czasem ewoluowało do opracowań związanych z historiografią i biografistyką Kościoła katolickiego w dawnej diecezji kujawsko-kaliskiej, a przede wszystkim – diecezji częstochowskiej. Czasochłonna praca związana z prowadzeniem kwerend i redakcją publikacji naukowych była łączona przez ks. J. Związka z pełnieniem szeregu odpowiedzialnych funkcji diecezjalnych na stanowisku prefekta i ekonoma Niższego Seminarium Duchownego w Częstochowie (1964–1968), zastępcy redaktora naczelnego „Częstochowskich Wiadomości Diecezjalnych” (1966–1970), skarbnika Kurii Diecezjalnej w Częstochowie (1969–1970), archiwariusza diecezjalnego (1967–1983), a następnie dyrektora archiwum (1983–1985), kapelana Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi (1969–1985) oraz rektora Częstochowskiego Seminarium Duchownego w Krakowie (1985–1992). Różnorodność i specyfika zajmowanych przez niego stanowisk przypadły na okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i jednocześnie ważnych wydarzeń dla Kościoła w Polsce, który był poddawany inwigilacji ze strony służb aparatu państwowego. Równocześnie z pełnieniem funkcji diecezjalnych od 1970 r. ks. J. Związek był zaangażowany w dydaktykę szkolnictwa wyższego najpierw w obrębie diecezji częstochowskiej, głównie w Częstochowskim Seminarium Duchownym w Krakowie, a następnie w kilku innych seminariach zakonnych oraz Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie. Od 1991 r., po przeniesieniu częstochowskiego seminarium z Krakowa do Częstochowy, centrum uwagi w działalności dydaktycznej ks. J. Związka stanowiły częstochowskie uczelnie, w tym Wyższa Szkoła Pedagogiczna (a następnie Akademia im. Jana Długosza) w Częstochowie, Wyższe Seminarium Duchowne Archidiecezji Częstochowskiej w Częstochowie i Instytut Teologiczny w Częstochowie. Jego rozległa wiedza i otwartość na studentów zaowocowała 630 pracami dyplomowanymi napisanymi pod jego kierunkiem. Jednocześnie spod pióra uczonego wyszła ogromna liczba publikacji historycznych, a dopełnieniem aktywności naukowej był aktywny udział przynajmniej w 150 sesjach naukowych, konferencjach i sympozjach. Początkowe zainteresowanie historią Kościoła katolickiego w Polsce z powodu dostępności nieopracowanych materiałów archiwalnych ustąpiło miejsca badaniom nad dziejami diecezji częstochowskiej, a to zaowocowało uzyskaniem habilitacji (1984), a następnie tytułów profesora nadzwyczajnego (1991) i profesora zwyczajnego (21 grudnia 1998 r.). Ponadto ks. J. Związek aktywnie włączał się w działalność ogólnopolskich i regionalnych towarzystw naukowych. W dowód uznania jego kompetencji w zakresie archiwistyki mianowano go pierwszym prezesem powstałego w strukturach Konferencji Episkopatu Polski Stowarzyszenia Archiwistów Kościelnych (2003). Ukoronowaniem działalności kapłańskiej i naukowej ks. J. Związka było nie tylko nadanie mu godności kapelana Jego Świątobliwości, czyli prałata papieskiego (1985), i oficjalne wręczenie 11 stycznia 2000 r. w auli Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego nominacji profesorskiej, ale również przyznanie honorowych członkostw Wieluńskiego Towarzystwa Naukowego (2006), Częstochowskiego Towarzystwa Naukowego (2012) i Rady Instytutu Historii Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie (2015), a także honorowego obywatelstwa Miasta i Gminy Działoszyn (2017).